07.02.2017 | Гісторыя Грамадства

Бальшавіцкі тэрор у школьных падручніках гісторыі Беларусі зноў стаў «белай плямай»

Свабода прапануе агляд зьвестак пра сталінскія рэпрэсіі ў школьных падручніках гісторыі Беларусі, выдадзеных Міністэрствам адукацыі з 1992-га па 2015 год.

Пасьля абвяшчэньня незалежнасьці на пачатку 1990-х гадоў падручнікі па гісторыі Беларусі зьмяніліся. У іх зьявіліся тэмы, якія немагчыма было ўявіць у падручніках савецкага пэрыяду.

У так званым «бела-чырвона-белым» падручніку 1993 году выданьня ўпершыню пісалі пра сталінскія рэпрэсіі. У падручніку 1997 году ўпершыню зьявіліся зьвесткі пра маштаб рэпрэсіяў: у 30–40-х гадах у Беларусі рэпрэсавалі каля 600 тысяч чалавек. У падручніку 2015 году колькасьць рэпрэсаваных зьменшылася да 90 тысяч чалавек.

1992 — 1993 гады

История Беларуси. ХХ век. Учебное пособие для 10-11 классов средней школы под редакцией доктора исторических наук, профессора В.Н. Сидорцова. М.О. Бич, В.Н. Сидорцов, В.М. Фомин. Минск, «Народная асвета», 1992.

У гэтым падручніку яшчэ не было істотных зьменаў у параўнаньні з «Гісторыяй БССР». Ён фактычна быў перадрукаваны з падручніка 1989 году выданьня — з асьцярогай і аглядкай на Маскву.

Аднак у лютым 1993 году на гістарычным факультэце БДУ адбылася Ўсебеларуская канфэрэнцыя гісторыкаў, дзе вырашана было пісаць дэідэалягізавана і дэпартызавана.

У 1993 годзе ўпершыню ў гісторыі незалежнай Беларусі падручнік гісторыі Беларусі быў надрукаваны на роднай мове.

Сідарцоў У.Н., Фамін В.М. Гісторыя Беларусі: 1917-1992: Вучэб. дапам. для 9-га кл. сярэд. шк. — Мн.: Нар. асвета, 1993. — 319 с.

Яго яшчэ называюць «бел-чырвона-белым».

У школьным падручніку 1993 году ўпершыню зьяўляюцца параграфы, прысьвечаныя тэме рэпрэсіяў, раскрываецца мадэль савецкага таталітарнага грамадзтва 30–40-х гадоў ХХ стагодзьдзя, выкрываюцца бюракратычная сыстэма грамадзка-палітычнага жыцьця, культ асобы Сталіна, расказваецца пра масавыя рэпрэсіі.

Менавіта ў гэтым падручніку больш разгорнута і непрадузята прадстаўлены сьпіс людзей і дзеячоў культуры і навукі, рэпрэсаваных сталінскай машынай тэрору. У ім ёсьць і сьпіс датычных да рэпрэсіяў чыноўнікаў. Пазьней гэты сьпіс будзе скарачацца.

Вось цытата з параграфа падручніка 1993 году: «Сярод катаў беларускага народа — былыя наркамы НКУС БССР Г.А. Малчанаў, Б.Д. Берман, А.А. Наседкін, Л.Ф.Цанава». У больш позьніх падручніках гэтыя імёны ўжо ня згадваюцца.

Былыя наркамы НКУС БССР (зьлева направа) Л.Ф.Цанава, Б.Д. Берман, Г.А. Малчанаў, А.А. Наседкін

Былыя наркамы НКУС БССР (зьлева направа) Л.Ф.Цанава, Б.Д. Берман, Г.А. Малчанаў, А.А. Наседкін

У наступным параграфе «Палітыка „культурнай рэвалюцыі“. Уціск нацыянальнай культуры» школьнікі даведваюцца пра нацыянал-дэмакратызм, у якім абвінавачвалі айчынную інтэлігенцыю, пра сфабрыкаваную справу «Саюзу вызваленьня Беларусі».

«У 1931 г. быццам за прыналежнасьць да яе [гэтай арганізацыі] было асуджана 90 чалавек, галоўным чынам работнікаў культуры, навукі, мастацтва і шэрагу наркаматаў рэспублікі. Сярод іх — наркам асьветы А.В. Баліцкі, намесьнік дырэктара выдавецтва „Беларусь“ П.В. Ільлючонак, наркам земляробства Д.Ф. Прышчэпаў. Роля кіраўніка СВБ адводзілася народнаму пісьменьніку Янку Купалу».

Янка Купала

Янка Купала

У гэтым падручніку згадваецца лёс У.І. Пічэты, першага рэктара БДУ, і прыводзіцца лічба — «больш за 50 беларускіх пісьменьнікаў, якія загінулі ў гады савецкіх рэпрэсіяў». Тут зьяўляюцца і некаторыя падлікі ахвяраў сталінскіх рэпрэсіяў.

«Рэпрэсіі працягваліся. Ужо само выкладаньне на беларускай мове магло быць пастаўленае ў віну і кваліфікаванае як „нацдэмаўшчына“ Так здарылася з рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту У.І. Пічэтам. У лягерах і турмах загінула больш як 50 пісьменьнікаў, у тым ліку тыя, хто стаялі ля калыскі сучаснай беларускай літаратуры — Максім Гарэцкі, Уладзіслаў Галубок, Міхась Чарот, Міхась Зарэцкі, Алесь Дудар, Платон Галавач і інш. Акадэмія навук БССР страціла большую палавіну навукоўцаў. Значныя страты панесьлі работнікі мастацтва і настаўнікі. Астатняя частка інтэлігенцыі вымушана была стаць на шлях прыстасавальніцтва да рэжыму».

1997 год

Сідарцоў У.Н. Гісторыя Беларусі. 1917-1996: Вучэб. дапам. для 9-га кл. / У.Н. Сідарцоў, В.М. Фамін, С.В. Паноў, пад рэд. М.С. Сташкевіч. — Мн.: Нар. асвета, 1997. — 192 с.: іл.

У падручніку, выдадзеным у 1997 годзе, упершыню зьяўляюцца тэрміны «культ асобы», «таталітарны рэжым» і даецца іх тлумачэньне.

Як і ў папярэднім падручніку 1993 году, параграф называецца: «Усталяваньне таталітарнага рэжыму. Культурныя пераўтварэньні».

Зьяўляюцца рубрыкі «Гістарычны факт», «Пункт гледжаньня», «Слова ўдзельніку».

Але зьніклі прозьвішчы і значнай колькасьці «катаў беларускага народу». Засталіся адзінкі: Б. Берман і Л. Цанава. Аднак у рубрыцы «Слова ўдзельніку» ёсьць такія радкі: «Наркам НКУС БССР Б. Берман лічыў, што тэмпы барацьбы з „ворагамі народу“ адстаюць ад паказчыкаў у астатніх рэспубліках. Кожны сьледчы павінен выкрываць ня меней за аднаго арыштаванага на суткі, а лепей — двух».

Паводле падручніка 1997 году, «Культ асобы (лац. Cultus — пакланеньне) — узьвялічваньне ролі аднаго чалавека, прыпісваньне яму вызначальнага ўплыву на ход гістарычных падзеяў».

«Таталітарны рэжым (лац. tatalitas — цэльнасьць, паўната) — форма дзяржаўнай улады, пры якой ажыцьцяўляецца поўны (татальны) кантроль над усімі сфэрамі жыцьця грамадзтва, забаронены дэмакратычныя арганізацыі і ліквідаваны канстытуцыйныя правы і свабоды грамадзян».

Рубрыка «Слова ўдзельніку»: «Роля кіраўніка „Саюзу вызваленьня Беларусі“ адводзілася народнаму пісьменьніку Янку Купалу. Але паэт ня даў магчымасьці справакаваць сабе і, вярнуўшыся дахаты пасьля чарговага допыту ў лістападзе 1930 г., зрабіў спробу самагубства. „Лепш сьмерць фізычная, чым палітычная“, — пісаў ён у перадсьмяротным лісьце да А.Р. Чарвякова».

Рубрыка «Гістарычны факт»: «У 1939 г., у час знаходжаньня на пасадзе кіраўніка НКУС БССР Л. Цанавы, было арыштавана 27 тысяч чалавек. Амаль па 900 чалавек за дзень. Паводле падлікаў вучоных, у 30-40-х гг. было рэпрэсавана каля 600 тыс. чалавек».

Такім чынам, у гэтым падручніку зьявіліся канкрэтныя лічбы ахвяраў савецкіх рэпрэсіяў.

2002 год

У ХХІ стагодзьдзі назвы параграфаў зьмяняюцца.

Петрыкаў П.Ц. Гісторыя Беларусі: 1917-2001 гг.: Вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. шк. з бел. і рус. мовамі навучання / П.Ц. Петрыкаў, пер. з рус. мовы В.М. Дударавай, В.В. Заня. — Мн.: Нар. асвета, 2002. — 183 с.: іл.

У падручніку «Гісторыя Беларусі» 2002 году — ужо новы назоў параграфа: «Грамадзка-палітычнае жыцьцё». З «катаў» застаецца адзін толькі Барыс Берман, зьніклі дакладныя лічбы колькасьці ахвяраў таталітарнага рэжыму, якія былі раней, зьяўляюцца агульныя фразы.

«Камуністычная партыя. Беспадстаўныя рэпрэсіі. Пасьля сьмерці Леніна ў вышэйшым кіраўніцтве партыі і Савецкай дзяржавы пачалася жорсткая барацьба за лідэрства паміж трацкістамі і сталіністамі і, адпаведна, барацьба за шляхі і мэтады далейшага будаўніцтва сацыялізму. Леў Троцкі, які нароўні зь Леніным карыстаўся вялікім аўтарытэтам і ўплывам у партыі і ў краіне, групаваў сваіх паплечнікаў; Іосіф Сталін, выбраны яшчэ пры Леніну Генэральным сакратаром ЦК РКП (б), — сваіх. Паступова супрацьстаяньне паміж імі ўсё больш абвастралася».

«Асабліва шмат крывавых злачынстваў чынілася НКУС БССР пры наркаму Барысу Берману. За грубыя парушэньні законнасьці і беспадстаўныя рэпрэсіі ён быў расстраляны ў 1939 г. Такое ж пакараньне панесьлі многія іншыя адказныя работнікі НКУС рэспублікі».

«Каб захаваць сваё становішча ў кіраўніцтве партыяй і краінай, Сталін і яго найбліжэйшыя паплечнікі Вячаслаў Молатаў (Скрабін), Лазар Кагановіч, Клімент Варашылаў ды інш.) пачалі зьнішчаць усіх сваіх палітычных праціўнікаў. У выніку ў краіне пачаліся рэпрэсіі з палітычных матываў, якія набылі агульнадзяржаўны характар. За трацкістамі надышла чарга эсэраў, меншавікоў ды інш., а таксама так званых „белых“: жандараў, афіцэраў, актыўных удзельнікаў антысавецкіх выступленьняў у грамадзянскую вайну, „нэпманаў“, кулакоў і г.д.».

2012 год

У 2012 годзе зноў выходзіць падручнік на расейскай мове. І ў школах, дзе выкладаньне прадметаў вядзецца па-расейску, пачынаюць выкарыстоўваць рускамоўныя падручнікі гісторыі і геаграфіі Беларусі.

История Беларуси, 1917–1945 гг.: учеб. пособие для 10-го кл. учреждений общ. сред. образования с рус. яз. обучения / Е. К. Новик; автор метод. аппарата В. В. Гинчук; пер. с белорус. яз. Н. Л. Стрехи. — Минск: Нар. асвета, 2012. — 182 с.: ил.

Тут цалкам забытыя ўсе «каты беларускага народу», няма ніводнага прозьвішча. Няма згадкі нават пра НКУС БССР.

Напрыклад, вось як вызначаецца тэрмін «нацыянал-дэмакратызм»:

«Нацыянал—дэмакратызм — кірунак грамадзка-палітычнай думкі, які спалучае агульнадэмакратычныя ідэі і мэты з задачамі сацыяльнага і нацыянальнага вызваленьня прыгнечаных народаў. У Беларусі канца XIX — пачатку XX ст. нацыянал-дэмакратызм уяўляў сабой ідэалёгію і практыку беларускіх нацыянальных дзеячоў, накіраваную на стварэньне беларускай дзяржавы на буржуазнай аснове, усебаковае разьвіцьцё беларускай культуры і мовы, завяршэньне працэсу фармаваньня беларускай нацыі, павышэньне нацыянальнай самасьвядомасьці беларускага народу. У другой палове 1920-х гг. Камуністычнай партыяй і савецкай уладай нацыянал-дэмакратызм быў абвешчаны кулацкім ухілам, контрарэвалюцыйнай плыньню, варожай, антысавецкай ідэалёгіяй і практыкай. Такія абвінавачваньні выліліся ў расправу над беларускімі нацыянальнымі дзеячамі. Яскравым прыкладам зьяўляецца сфабрыкаваная ў 1930 г. справа аб так званым „Саюзе вызваленьня Беларусі“, па якім было арыштавана 108 чалавек. Быў сфабрыкаваны таксама шэраг іншых спраў, па якіх да крымінальнай адказнасьці прыцягнутыя і асуджаныя многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі».

У біяграфіі палітычнага дзеяча Беларусі Мікалая Галадзеда, пакаранага НКУС БССР, няма ніводнага радка, калі і чаму ён загінуў. Біяграфія завяршаецца так: «У 1927–1937 гадах працаваў Старшынём СНК БССР. Ягоным імем названая вуліца ў Менску».

2015 год

У 2015 годзе зноў выйшаў падручнік на расейскай мове. Молчанова, Г.В. История Беларуси. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2015

Тэма сталінскіх рэпрэсіяў яшчэ больш скарацілася ў параўнаньні з папярэднім падручнікам 2012 году.

«Нягледзячы на рэпрэсіі, многія людзі верылі, што будуюць справядлівае грамадзтва. Яны ахвотна ўключаліся ў будаўніцтва новага жыцьця. Для гэтага рабочыя, служачыя, моладзь стваралі розныя грамадзкія аб’яднаньні. Да іх адносіліся прафсаюзныя, піянэрскія, камсамольскія і іншыя арганізацыі».

А вось пытаньні, якія задаюць дзецям на дом: «1. Пацікаўцеся ў сваіх бабуль і дзядуляў, ці былі сярод вашых сваякоў рэпрэсаваныя. Што вам вядома пра рэпрэсіі канца 1920-х — 1930-х гадоў з радыё- і тэлеперадач, кіно, кніг».

У гэтым падручніку прыводзяцца зусім іншыя лічбы ахвяраў:

«Ахвярамі палітычных рэпрэсіяў сталі многія жыхары Беларусі. Сярод іх былі людзі, якія сапраўды разумелі, што савецкая ўлада парушае правы чалавека. Але большасьць рэпрэсаваных адчувалі поўны давер да савецкай улады і Сталіна. Па падліках дасьледчыкаў, толькі ў кастрычніку 1935-га — лістападзе 1940 гадоў ахвярамі рэпрэсіяў сталі каля 90 тысяч жыхароў».

Для параўнаньня — цытата з падручніка 1997 году:

«Паводле падлікаў вучоных, у 30-40-х гг. было рэпрэсавана каля 600 тыс. чалавек».

Такім чынам, навукоўцы, якія займаюцца напісаньнем школьных падручнікаў гісторыі Беларусі, паэтапна выкрэсьліваюць трагічныя старонкі гісторыі, зноў уносяць у яе «белыя плямы».

«Мы імкліва скочваемся да савецкай сыстэмы каштоўнасьцяў, дзе чалавек — шрубка…»

Гісторык, архівіст Зьміцер Дрозд выказаў перакананьне, што падручнікі гісторыі — гэта адзін зь найлепшых дэтэктараў стану грамадзтва:

Зьміцер Дрозд

Зьміцер Дрозд

«З дынамікі іхных зьменаў мы бачым ня толькі, як зьмянялася наша грамадзтва, але можам прадказаць, якія зьмены нас могуць чакаць у найбліжэйшай будучыні. На жаль, дынаміка зьменаў асьвятленьня рэпрэсіяў у бок замоўчваньня ці пошуку апраўданьня неабходнасьці мільёнаў ахвяраў нейкімі эканамічнымі ці іншымі посьпехамі, а таксама выбраньне на пасаду міністра адукацыі камуніста, не пакідаюць нам ніякіх ілюзіяў. Мы імкліва скочваемся да савецкай сыстэмы каштоўнасьцяў, у якой чалавек быў усяго толькі шрубкай, а ягоныя правы і свабоды, і нават само жыцьцё і гроша ламанага ня вартыя. Важныя былі лічбы, паказчыкі, пляны, а чалавек — не.

Калі сытуацыя ў краіне ня зьменіцца і мой сын будзе вучыцца па гэтых падручніках, я зраблю ўсё, каб ён ведаў праўду пра рэпрэсіі — пра нашых нявінна забітых продкаў і блізкіх, пра высылку цэлых сем’яў, аднятых зямлі і дамоў, пра дзясяткі чалавечых жыцьцяў толькі ў нашай сям’і, пра тую чалавеканенавісьніцкую сыстэму… І ніякая настаўніца ня зможа яго перапраграмаваць.

Па сутнасьці, падручнік гісторыі павінен вучыць ня толькі гісторыі, але і самому жыцьцю. І галоўным урокам павінна стаць тое, што чалавечае жыцьцё — гэта асноўная каштоўнасьць нармальнай дзяржавы. Усе злачынствы супраць чалавецтва — нацызм або сталінізм — павінны быць асуджаныя».

Радыё Свабода


Дадаць каментар

*

*

Апошнія навіны

Яндекс.Метрика