This movie requires Flash Player 9
03.06.2013 | Літаратура

Ганна Янкута: Сто таемных сэнсаў сфагнума

Калі я чытала новы раман Віктара Марціновіча “Сфагнум” (руская версія твора даступная на сайце 34mag.net, пераклад на беларускую мову Віталя Рыжкова ў папяровай версіі будзе прэзентавацца 12 чэрвеня ў інстытуце Гётэ), першая думка, якая прыйшла мне ў галаву, была пра тое, што раман гэты вельмі лёгка ўпісваецца ў кантэкст сучаснай беларускай літаратуры. Куды ні зірні — паўсюль напрошваюцца паралелі: то са Станкевічам, то з Ахроменкам і Клімковічам, то нават з Шаровай. Раман можна назваць тыповай сучаснай беларускай кнігай: дзеянне ў ім адбываецца на балоце, яго сумная і самаадданая гераіня-каханка працуе ў сферы культуры, яго героі — вечныя лузеры, і ў ім, канечне ж, згадваецца Караткевіч.

Сюжэт кнігі даволі няхітры: трое гопнікаў (назавем іх так, як ужо назвала Лідзія Міхеева ў артыкуле “Per sph[t]agnum ad astra, ці Найноўшая картаграфія беларускага балота”) павінныя цёмным тыпам кучу грошай, і грошы гэтыя трэба неяк здабываць. Выбар у хлопцаў небагаты: альбо абрабаваць банк, альбо выйграць у латарэю, альбо знайсці скарб. Яны залягаюць на дно ў балотным краі — і тут пачынаюцца іх сапраўдныя прыгоды. Усё, што адбываецца ў рамане, можна ўспрымаць па-рознаму — і як створаную для паспалітага люду дэтэктыў/містыку/авантуры, і як вострую сацыяльную і месцамі палітычную сатыру, і як “гангстэрскую камедыю”, як напісана на сайце 34mag.net, але ў дадзеным выпадку што савой аб пень, што пнём аб саву — сава вялікай розніцы не адчуе. Паспаліты люд, хутчэй за ўсё, кнігу не ацэніць, бо рабацяга з завода наўрад ці чытаў Ханну Арэнт, а дамашнія гаспадыні пасля першага мацюка паморшчацца, а пасля пятага кнігу проста адкладуць. З сатырай таксама могуць узнікнуць пытанні: калі прыгледзецца да кнігі ўважлівей, у душу пачынае закрадацца падазрэнне, што перш за ўсё яна — гэта сатыра на тых самых гопнікаў (пра што сведчыць ужо хаця б колькасць дыялогаў, у якіх яны мімаходзь выстаўляюцца апавядальнікам на смех), і ўжо толькі потым — на ўсіх гэтых міліцыянераў, інтэлектуалаў, краіну абсурду і іншую трасцу. А каму з нас, скажам па шчырасці, ужо так трывожаць душу гопнікі, каб ажно чытаць на іх сатыру? Ну, хіба што для таго, каб адчуць сябе вельмі разумнымі. Калі ж казаць пра гангстэрскую камедыю, то нават калі заплюшчыць вочы на першую частку вызначэння (што ўжо зробіш — якая краіна, такія і гангстары), другая яго частка ўсё адно павісне ў паветры. Раман сапраўды чытаецца лёгка, але назваць яго іранічным, а жарты ў ім — дасціпнымі, неяк рука не падымаецца: “Вось, зырце, пацаны, мы цяпер на перагоне, пра які баба Люба казала. Тут так неглыбока таму, што тут статак кароў праз канаву перапраўлялі. Каровы заходзілі ў ваду і сралі. Тут пад глеем — проста паклады каровіных ляпёх. Таму як будзеце доўга ў вадзе сядзець, захварэеце на каровінае шаленства”. Зрэшты, жанравае вызначэнне ў эпоху Умберта Эка — рэч увогуле нікому не патрэбная. Сыдземся на тым, што гэта экшн з інтэлектуальнымі ўстаўкамі ад апавядальніка і элементамі сцёбу з асацыяльных элементаў, тупых студэнтак-шлюх і мармышэлі ў каструлі свежаспечанага падпалкоўніка міліцыі.

http://budzma.org/wp-content/uploads/2013/05/sphagnum_book.jpgЦяпер пра тое, чаму раман чытаецца лёгка. Калі ўявіць сабе кампазіцыю “Сфагнума” ў выглядзе шкілета, то гэта будзе адзін з самых добра складзеных і гарманічных шкілетаў, з якімі я сутыкалася апошнім часам у беларускай літаратуры. Агульны ход падзеяў у творы вывераны добра, напружанне дазуецца акуратна, зацягнутых эпізодаў, якія прымусілі б асабліва нецярплівага чытача  пераскокваць праз абзацы, няма. Ёсць, праўда, эпізоды збыткоўныя, напрыклад, гісторыя пра француза-этнографа, роля якога ў рамане незразумелая. Магчыма, ён з’яўляецца ў самым пачатку твора для таго, каб адразу ж раскрыць перад чытачамі характары трох галоўных герояў, але акурат гэта і не патрэбна: ужо ў найбліжэйшых раздзелах гэтыя характары раскрываюцца і без удзелу замежных гасцей.

Адзін з герояў “Сфагнума” гаворыць: “…Я хацеў такім пісьменнікам зрабіцца, які пра жыццё ўсё піша. Вось як ёсць. А што мы чытаем? Разгорнеш кнігу, а там: “Ах, вы не паверыце, Наталі, я вас так кахаю, што ў маіх вушах спяваюць цымбалы!” — не пра жыццё, разумееш? Не бывае так у жыцці. Бо ў жыцці — трах, гаўно і трындос”. І вось гэтае сапраўднае жыццё паглядае са старонак рамана “Сфагнум” вельмі дзіўнымі вачыма. Яго героі — мясцовы міліцыянт, правінцыйны краязнаўца, хлопцы з раёна, студэнткі — і сапраўды маглі б прэтэндаваць на пэўную рэалістычнасць, калі б не дзве акалічнасці. Па-першае, яны абсалютна шаблонныя, будзь яны хоць студэнткі (непрыгожая, але выдатніца, прыгожая, але клубная дурніца), хоць гопнікі, сентыментальныя крымінальнікі, апяяныя ў рускім шансоне. Гэта як у барочнай інтэрмедыі: перад намі не характары, а тыпы — бібліятэкарка, настаўнік, мудрая вясковая бабка. Такія тыпы не будуць глядзецца лубачна хіба што ў сатыры высокага палёту, калі іх тыповасць тонка даведзеная да абсурду, тут жа мы маем справу з тыпамі, якія выдаюцца за жывыя характары. Па-другое (і гэта вынікае з першага), героі прапісаныя з выразным пачуццём пагарды. Такая грэблівасць добра заўважная, напрыклад, у эпізодзе з міліцыянерам, які атрымаў пагоны падпалкоўніка і святкуе іх недаваранай “мармышэллю”: ужо сама гэтая “мармышэль” нібыта сігналізуе нам — фу, які гадкі дзядзя. Будуючы большасць жартаў на неадукаванасці герояў ці на кантрасце іх неадукаванасці і адукаванасці апавядальніка (“Я дзяўбу! — усміхаючыся на ўвесь рот, вымавіў Хамяк. У ягоных вуснах гэтая фраза значыла: “Мне цяжка адказаць на пастаўленае пытанне праз яго метадалагічную неадэкватнасць і спрэчную эмпірычную абгрунтаванасць; больш за тое, з прычыны вельмі сумнеўнага сімвалічнага капіталу таго, хто пытае, я не збіраюся ламаць над дадзеным пытаннем галаву і прапаную іншым выказваць гіпотэзы паводле прапанаванай тэмы”), аўтар нібыта ад іх адмяжоўваецца і спрабуе паказаць нам, што акурат ён зусім не такі — ён можа прымусіць бутэльку ў лядоўні паэтычна пакрыцца палярнай імжой і ведае пра Міцкевіча, Вівальдзі і Янку Брыля. У выніку аповед вяртаецца да адвечнай тэмы “мы” і “яны” з пераможным высмейваннем “іх”, якія ядуць мармышэль, жывуць па паняццях і пра псіхааналіз ведаюць толькі тое, што гэта нейкім бокам пра сэкс.

Пра раман Альгерда Бахарэвіча “Шабаны” я неяк напісала, што ў ім аўтару хочацца сказаць так шмат, што нават такая буйная форма, як раман, трашчыць і ледзь не развальваецца на кавалкі. Мне здаецца, галоўная праблема рамана “Сфагнум” — тая самая. Віктар Марціновіч стварыў вельмі эклектычны твор, напхаўшы туды такую колькасць шматзначных вобразаў, сімвалаў і канцэптаў, якія могуць быць па-рознаму інтэрпрэтаваныя і несці безліч патэнцыйных сэнсаў (ну, хаця б тое ж балота), што ў выніку твор атрымліваецца пра ўсё і пра нішто. Ужо сама назва — “Сфагнум” — яскравы таму прыклад. Лідзія Міхеева піша: “Даследуючы старажытнагрэцкія вытокі гэтага лацінскага слова [сфагнум], знаходзім у якасці роднасных паняццяў і “ахвярапрынашэнне”, “разлажэнне” і “тлен” і да т.п. — словы, што адсылаюць да тэмы гвалтоўнай смерці, сакралізацыі мёртвага, інертнага, хтанічнага. Сфагнум — гэта мох часу, які акуклівае змярцвеласці, муміфікуе тое, што магло б быць жывым”. Цяпер возьмем цытату з рамана: “Партызаны, хлопцы! — Сцяпан ускінуў палец уверх. — Партызаны сфагнум сухі выкарыстоўвалі ў якасці бінтоў і ваты. А людзі мясцовыя, калі хаты будуюць, сфагнум між бярвення кладуць, каб цёпла было. А яшчэ ён гарыць добра. Сфагнум — лекі, сфагнум — паветра, сфагнум — агонь, сфагнум — зямля пад нагамі”, — і мы бачым, што ў ёй, апроч прапанаваных рэцэнзенткай сэнсаў, можна расчытаць шмат чаго яшчэ: і тэзіс пра тое, што балота — наша ўсё, і нават, пры вялікім жаданні, заклік вярнуцца да натуральнага ладу жыцця ва ўлонні прыроды — у каго на што хопіць уяўлення. У выніку ў мяне пасля прачытання засталося вялікае пытанне: пра што ўсё гэта было? І, што яшчэ важней, навошта?


3 Каментаў у “Ганна Янкута: Сто таемных сэнсаў сфагнума”

  1. Гость says:

    Когда я читала эту рецензию, мне первое, что пришло мне в голову – это то, что эта рецензия очень легко вписывается в контекст современной белорусской критики. Куда не глянь – везде вместо анализа – поиск параллелей с книгами
    1) Книга легко вписывается в контекст современной белорусской литературы. Почему это плохо? Абсолютно с теми же аргументами можно было бы отметить это как позитивный момент.
    2) «Сюжэт кнігі даволі няхітры» – с таких слов начинается почти любая рецензия на любой фильм, книгу и т.п., вне зависимости от того, сложный у них сюжет или нет. Даже об «Анне Карениной» можно написать так, что сюжет покажется простым и даже банальным. Мастерство критика – оно что, заключается в том, чтобы обтесать сюжет до банальной схемы и пересказать его?
    3) Критик «подозревает» автора в пренебрежительном и высокомерном отношении к гопникам. Занятно, что критик предполагает, что выбрав главным лирическим героям гопника (с которым, как говорит нам психология, у автора и читателя по ходу взаимодействия с текстом проходят самоидентификационные процессы), он, тем самым, хотел высмеять самих гопников. И затеял целый роман с этой целью. Парадоксальная и печальная логика. То, что автор затеял роман о гопниках, чтобы показать, как взаимодействуют в Беларуси самые разные социальные слои – это нет, таких вариантов у нас не возникает. Только личные мотивы, только классовая брезгливость. Надо же, какой это мощный, оказывается, механизм – настолько мощный, что может усадить человека за написание целого романа. И переводчика – за перевод этого романа…
    4) А каму з нас, скажам па шчырасці, ужо так трывожаць душу гопнікі, каб ажно чытаць на іх сатыру? Ну, например, Федоренко интересуют. Бахаревича. Пряжко интересут. Прилепина. Вырыпаева. Иличевского. Лимонова. Мартиновича. Социологов еще интересуют. Интеллигенцию интересуют – потому что интеллигенция – это такая «прослойка», которая налаживает коммуникацию между слоями. Между филологическими барышнями и гопниками, да. А если Ганну Янкуту не интересуют гопники и милиционеры, а этих людей – интересуют.. ну что ж, наверное, действительно, какое-то несовпадение. Что называется – «найдите лишнюю фамилию».
    5) Ну, если проблема у Мартиновича та же самая, что и у Бахаревича (то есть, слишком много смыслов) – тогда напрашивается вопрос – может быть, проблемы, все же, не у «Сфагнума» и «шабанов», а у тех, кому «много смыслов»?
    6) Интересно, что критик, которому в Сфагнуме «много смыслов» ссылается на Умберто Эко (а у него вам, кстати, смыслов не много, нормально? Символов тоже?), мол, во времена Умберто Эко уже поздно размышлять о жанрах. Во-первых, времена Эко прошли, как и прошла и основанная волна постмодернизма в мировой литературе и философии. Во-вторых, жанр – это понятие рабочее и всегда актуальное, если вы находитесь не на стороне Господа Бога, а на стороне читателя (а критик всегда работает прежде всего «на читателя», и адресуется главным образом к нему, упрощая ему выбор книги для чтения на ночь, например). Из данной рецензии можно сделать вывод, что критик – скорее не на стороне читателя, а на стороне неких «абсолютов»: ах, где же эта идеальная книга «Про Беларусь»? Эта, пока не написанная, «идеальная книга про Беларусь» мешает читать и понимать реальные уже написанные книги.
    7) По поводу финала, где сравниваются определения сфагнума у Мартиновича в романе и в рецензии Михеевой – вам не кажется, критик, что болевая точка романа – как раз в этом жестком противоречии – между тем, что болотная гниль – это для белорусов – огонь, земля, бинты и вата?
    8) И, еще один момент. Не кажется ли вам, что тот вопрос, которым вы закончили рецензию, вы должны были задать, как критик, прежде всего себе? Задавать такой вопрос – это откровенно «запрещенный прием» для уважающих себя аналитиков любых текстов, поскольку его можно поставить к любому произведению, любому тексту, любому высказыванию. Вот и у меня возник тот же вопрос к вашей рецензии: и что? Про что все это было? И, что еще важнее, зачем? В чем смысл вашей рецензии для читателя? Для автора? Или вы писали для себя и для Вечности?

    • Гость says:

      Поскольку первое предложение моего комментария прошло лишь частично, позволю себе продублировать:
      “Когда я читала эту рецензию, мне первое, что пришло мне в голову – это то, что эта рецензия очень легко вписывается в контекст современной белорусской критики. Куда не глянь – везде вместо анализа – поиск параллелей с книгами других писателей, “подозрения” в адрес автора (в “скрытом” пренебрежении к каким-либо социальным слоям, например), рассуждения, опять же фантазии про автора – чем у него в холодильнике, например, покрываются бутылки и что он, по мнению критика, думает о тех, кто не знает Вивальди. (по поводу Вивальди, между прочим, вам не кажется, что сам факт распознавания гопником его музыки в качестве прекрасной – это скорее ярко выраженная симпатия автора к своему персонажу, который просто по воле судьбы далек от всего этого “интеллектуалистского мира”, но ему, несмотря на социальное положение, не чуждо чувство прекрасного? Может не стоит с такой легкостью приписывать автору “высокомерного” отношения к гопникам?

      Еще один немаловажный аспект – сравнение типажей в романе с типам в барочной интермедии. “Гэта як у барочнай інтэрмедыі: перад намі не характары, а тыпы”.. что ж, на это можно только отослать критика к изучения понятия “социального типажа” в литературе, может быть по ходу этого возникнут еще какие-то ассоциации, кроме барочной интермедии. Например, что-то из литературы 19 века. Может быть автор рецензии задумается, возможна ли вообще романная форма (вне рамок постмодерна)без социальной типажности? В общем, задаст в том числе и себе какие-то вопросы, не бросаясь этим креном в желания показать прежде всего тип (а затем вылепить его как характер), – как обвинением. С таким апломбом и аргументами, можно и Тургенева, и Якуба Коласа, уважаемый критик, низвести ниже плинтуса, например.

  2. чытачка says:

    « Па-першае, яны абсалютна шаблонныя, будзь яны хоць студэнткі (непрыгожая, але выдатніца, прыгожая, але клубная дурніца), хоць гопнікі, сентыментальныя крымінальнікі, апяяныя ў рускім шансоне.» +1 і наогул слушная рэцэнзія

Дадаць каментар

*

*

Апошнія навіны

Яндекс.Метрика