This movie requires Flash Player 9
27.12.2016 | Літаратура

Што агульнага ў «Песьні пра зубра» зь «Песьняй песьняў»?

1. Купляй і будуйся, замежнік бязьлесны!

«Regio campestris et huius indiga materiae constituatque domos».

Вокладка “Песьні пра зубра”

Вокладка “Песьні пра зубра”

Гэткім быў першы беларускі рэклямны слоган. «Раўнінныя каралеўствы, каб ім былі матэрыялы для пабудовы дамоў», або у паэтычным перастварэньні Язэпа Семяжона — «Купляй і будуйся, бязьлесны!» Аўтар гэтага, зьвернутага да папы Рымскага ды іншых эўрапейскіх уладатрымцаў, слогану — паэт і дыплямат Мікола Гусоўскі.

У 1523 годзе ў Кракаве на тадышняй лінгва франка, лаціне, выйшла вершаваная паэма «Песьня пра зубра». Паэма, якую ў сучаснай школе падаюць як «роздум пра лёс і месца Радзімы на шляхах гісторыі» або як «энцыкляпэдыю шляхецкага жыцьця», насамрэч была прафэсійна выштукаваным іміджавым ролікам. Рэклямным праспэктам, выпушчаным на заказ Эразма Вітэліюса, кіраўніка пасольскай місіі Вялікага Княства Літоўскага ў Ватыкане і наўпроставага начальніка Гусоўскага («тут спроба мая, а рашэньне чужое»).

У паэме зубар, — а таксама зубрынае аблічча, дзікасьць і паляваньне на яго, —сталіся толькі зачэпкай. Гусоўскі мусіў даступнымі на той час сродкамі адрэклямаваць эўрапейцам сыравінныя выгоды — пушчы і зручныя гандлёвыя трасы — рэкі. Нібыта выхваляючы прыязны клімат нашых шыротаў Гусоўскі насамрэч апісаў клімат палітычны ды інвэстыцыйны. Беларусь у паэме найперш — фарпост заходніх каштоўнасьцяў (і рынкаў) перад навалай усходніх барбараў, да якіх аўтар прылічае крымскіх татараў, туркаў і маскавітаў:

«Войны вядзем мы за ўвесь безудзельны сьвяшчэнны брацкі саюз хрысьціянства з навалай з усходу».

Нібыта апісваючы норавы айчыннай шляхты, дыплямат насамрэч запэўнівае чытачоў у падабенстве эўрапейскай і беларускай палітычнай сыстэмы, якім уласьцівы асьвечаны фэадалізм з эфэктыўнай сыстэмай прыгону. І гэта ўжо нават ня ўзгадваючы агульную з эўрапейцамі валюту — талер.

Вылучыўшы слоган, сфармулюем і мэсыдж паэмы:

«Шаноўныя эўрапейскія інвэстары, you are most welcome! Калі ласка — пад самым вашым бокам — цывілізаванае гаспадарства зь вялікім сыравінна-гандлёвым патэнцыялам ды з зразумелымі вам правіламі гульні для вядзеньня пасьпяховага бізнэсу».

2. «Бултых падазронага ў воду»

Але Мікола Гусоўскі так бы і застаўся дыпляматам са здольнасьцямі капірайтэра, калі б у заказным, каньюнктурным творы не скруціў сваю літаратурную хвігу ў кішэні. Бо зрэшты зь «Песьняй» атрымалася ня так, як было запраграмавана рэклямным жанрам. «Песьня пра зубра» стала ня толькі раскошным габэленам — па-за багатым малюнкам хаваўся патаемны лаз у беларускае сукрытае. Між радкоў праступаў нястрыманы нораў сярэднявечных літвінаў ды ня самыя сымпатычныя іх якасьці: легкадумная няўпэўненасьць, або наадварот — бяздумная зацятасьць. Акрамя выхваленьня і выгодаў — няёмкая праўда: «Летам заўсёды занятыя ў кровапраліцьцях, войнах усобных, якім ні канца ні пачатку».

Паляваньне? О, у тым ліку і на вядзьмарак:

Там той, хто вядзьмачыць ці знаецца з д’ябальскай сілай —
Зараз жа суд і расправа: няшчаснага схопяць
І, перавіўшы пастронкамі рукі і ногі,
Цягнуць к рацэ — і бултых падазронага ў воду.

Не абыдзены ў «Песьні» і ўзор моднай тады абсалютысцкай улады. Вось апісваецца панаваньне Вітаўта, які жыў за сто гадоў да Гусоўскага:

...Сам і прысуд вінаватым выносіў, а тыя,
Цяжкасьць віны ўсьведамляючы, зь ціхай пакорай
Самі прысьпешвалі час непазьбежнае сьмерці.

Калі ласка — у арганізаваным парадку ахвяры з энтузіязмам паўзуць у бок эшафота.

Калі іронія немагчымая, тады Гусоўскі замятае свае колкасьці ў непрыкметныя куты. У саменькім канцы паэмы, калі, здаецца, усё сказана было вышэй, Гусоўскі шпурляе на стол сваё меркаваньне пра айчынны істэблішмэнт, «стражы па назьве, а так, па сутнасьці — зграя ваўкоў» (пераклад Уладзімера Шатона).

Марк Шагал. Саламона абвяшчаюць царом

Марк Шагал. Саламона абвяшчаюць царом

 

3. Матка ўсіх іміджавых ролікаў

Біблійная «Трэцяя кніга Царстваў» — матка ўсіх іміджавых ролікаў, прапрабабка «Песьні пра зубра». Хіба што ў адрозьненьне ад «Песьні» мэтавая аўдыторыя «Трэцяй кнігі» — не замежнікі, а найперш падданыя Юдэйскага Царства, якіх масава заклікаюць любіць паноўную дынастыю.

Эпоха цара Саламона паводле «Трэцяй кнігі» — па-багатаму зьнятая прапаганда. Тут шмат запрошаных зорак — заморскія цары з адкрытым ротам слухаюць мудрасьці Саламона. Выплывае з-за барханаў імпазантная царыца Саўская і яе стракаты картэж. На падтанцоўках — купцы і гастарбайтэры з усіх куткоў сьвету. І дзесьці там зусім у пэрспэктыве — масоўка: караваны дыпляматычных місіяў з Міжрэчча і Эгіпту цягнуцца на Сыёнскую гару, каб у ахвотку сплаціць цару належную даніну.

Калі цар Давід — поўны супярэчнасьцяў пэрсанаж, у пакутах і крыві выкшталцоўвае сваю дынастыю, дык ягоны сын Саламон — сама станоўчасьць. Ідэальны манарх, які перамог неяк усіх і адразу. Шчодры, разумны, літасьцівы, грамадзейскі. Лёгкі і элегантны. Ён — вялікі бізнэсовец, будаўнік, каханак і пісьменьнік.

У цара Саламона ўсяго шмат — грошай, коней, падпарадкаваных гарадоў. Калі Саламон ахвяруе быкоў, дык колькасьць сягае чатырох нулёў, а як вырашыў ажаніцца, дык спыніцца здолеў толькі, калі лік абраньніц пераваліў за тысячу (на той час кожная пятая дарослая жанчына ў Ерусаліме). Шырокія міжнародныя сувязі. Пры Саламоне дынастыя ўпершыню прымярае імпэрскую мантыю. Нават пабудова Эўрасьлімскага храму — транснацыянальны будаўнічы праект, у якім задзейнічаныя збольшага імпартныя будаўнічыя матэрыялы і пераважна падрадчыкі-іншаземцы.

Саламонава краіна — ідэальна пабудаваная дзяржава, у якую абавязкова хочацца патрапіць. Заклік з мінуўшчыны, які праграмуе будучыню. Укладаньне тэксту «Трэцяй кнігі» адбывалася ў VII стагодзьдзі да нашай эры — дзьвесьце гадоў пасьля Саламона, то бок у час, калі дынастыя Давіда, бацькі Саламона, па-ранейшаму панавала ў Ерусаліме.

«І жылі Юда і Ізраіль спакойна, кожны пад сваім вінаграднікам і пад сваёю смакоўніцаю, ад Дана да Вірсавіі, ва ўсе дні Саламона» (ІІІ Ц., 4:25).

Адным словам, «купляй і будуйся, нашчадак бязьлесны».

Скарынаўская Біблія, ілюстрацыя да “Трэцяй кнігі Царстваў”

Скарынаўская Біблія, ілюстрацыя да “Трэцяй кнігі Царстваў”

 

4. Праўду пісаць лёгка і прыемна

Але аўтар(ы) Бібліі не былі б добрымі літаратарамі, калі б пакінулі панэгірык, і не сказаўшы сьцішанага «фэ» расьпіяранаму ўладатрымцу. Бо хутка, вельмі хутка пасьля сьмерці Саламона адбудзецца паняволеньне Ізраільскага царства Асырыйскай імпэрыяй. І ўжо наступная, «Чацьвёртая кніга царстваў», зробіцца цьвярозьлівай справаздачай пра руйнаваньне Ерусаліму.

Усё роўна як у «Песьні пра зубра» голая праўда замеценая аўтарам(і) Бібліі ў самы кут. У менш прыкметныя вершы ды ў другасныя разьдзелы. Вось жа, у рамантычнай частцы Бібліі, «Песьні песьняў», нібыта мімохадзь падаецца такое апісаньне сьвятое сьвятых таго часу — царскай спальні:

«Вось ложак Саламонаў: шэсьцьдзесят мужчын навокал яго, герояў Ізраільскіх. І кожны мечам апярэзаны, кожны навучаны біцца, у кожнага меч пры баку супраць страху начнога» (Песьня 3:7, пераклад Сяргея Шупы).

Ну, далібог! Усімі абажанага, абагомленага, упэўненага ў сябе манарха, па пэрымэтры — нават не палаца, а ўласнага ложка! — вымушаныя ахоўваць ні больш ні менш, як падразьдзяленьне спэцназу! А сам сьветач пакаленьня трымціць, як асінавы лісток.

Атлясныя прасьціны адшморгнуліся. У днішчы царскага ложка зеўрае лаз да сукрытых безданяў Саламонавага цараваньня…

Павел Касцюкевіч, Радыё Свабода


Дадаць каментар

*

*

Апошнія навіны

Яндекс.Метрика