20.12.2016 | "Культурызм" з Віктарам Марціновічам

Віктар Марціновіч: Апошні год для Праўды

Любы, хто цікавіцца жыццём і смерцю не толькі эканомік ды краін, але і чалавечых гаворак, напэўна ўжо чуў пра тое, што Oxford Dictionaries абвясцілі словам 2016 года тэрмін «post-truth», ці «постпраўда». Выдаўцы самых пазнавальных слоўнікаў у свеце вызначылі постпраўду як тэрмін, звязаны «з акалічнасцямі, у якіх аб’ектыўныя факты менш уплываюць на фармаванне грамадскай думкі, чым апеляцыя да эмоцый ці асабістых забабонаў».

post-truth

Уласна, маё выказванне на гэтую тэму можна было б абмежаваць трыма спасылкамі: вось гэтай, гэтай і гэтай . Але трэба агучыць і высновы.

Гэта пачалося прыкладна на тым этапе (2012 г.), калі Facebook здабыў мільярднага карыстальніка. Зерне было закладзенае яшчэ раней, у эру LiveJournal, якая дала нам першыя эмацыйныя шаблоны нас саміх. Мы вывучыліся думаць, сумаваць і кахаць так, каб гэта выглядала кінематаграфічна. Каб нашая зайздрасць, глупства, здрады не адштурхоўвалі, а па-галівудску прываблівалі як мага болей новых фрэндаў. Першыя Яго Варсейшасці, першыя радэнаўскія самотнікі ў цёплых клятчастых пледах на падаконніку, першыя коцікі і фоткі ежы (як маркер таго, што жыццё ўдалося) з’явіліся яшчэ тады.

Але перасяленне планеты ў Facebook стала той мяжой, за якой жыццё чалавецтва канчаткова раздвоілася на свет адносна сапраўдных эмоцый ды станаў і свет выгадных медыйных увасабленняў тых эмоцый ды станаў. Facebook-паспяховасць, facebook-задавальненне, facebook-балбатлівасць і нават facebook-змагарства канчаткова раздвоілі колькасць істот, якія чытаюць навіны.

Такім чынам, post-truth нараджаецца не медыямі, а чытачамі і гледачамі. Усімі іхнымі дэманамі і ўнутранымі нарцысамі. У аўдыторыі з’явілася глыбокае разуменне таго, што прамоўленае слова можа быць прамоўленым толькі дзеля таго, каб некаму спадабацца.

Савецкая «аб’ектыўнасць», з якой я ад душы быў пазубаскаліў у «Возеры радасці», знікла яшчэ раней, калі постфрэйдысты нам патлумачылі, што праз раскол суб’екта пазнання ніякага адзінага «я» болей не існуе. А семіётыкі дадалі, што рэальнасць ёсць сумай рэпрэзентацый, у якую не вельмі варта верыць. Але на той момант ніхто не мог дапусціць, што гэтыя гуманітарныя кінічныя практыкаванні скончацца з’яўленнем лічбавага оруэлаўскага монстра. І той спрытненька (за 4 гады!) навучыць трэцюю ад сонца планету не верыць у праўду.

Папулярнасць Пуціна, бліцкрыг ультраправых у Еўропе, «Крым наш» з аднаго боку і «Хто не скача, той маскаль» — з іншага; «Брэкзіт», перамога Трампа — усё гэта калектыўныя заклёны постпраўды. Вы заўважылі, як павольна мы апынуліся ў свеце, у якім болей немагчыма трансляваць сэнсы? У свеце, які чакае ад цябе толькі facebook-афарыстычнасці, твітар-іранізму, інстаграм-прыгажосці? Вы разумееце, што зараз Хрысту, каб заснаваць новую царкву, спатрэбілася б запісаць смузі-чэлендж для YouTube і набраць мільён праглядаў? Па-іншаму ніяк, ідылічныя думкі лузераў ніхто не шэрыць.

За выбухам Сусветнага гандлёвага цэнтра стаялі спецслужбы, амерыканцы фінансавалі і ўзбройвалі Аль-Кайду, у Сірыі Расія б’ецца з ІДІЛам, Сталін быў геніяльным і вельмі добрым кіраўніком, бацькам народаў, а Гарбачову за развал СССР заплацілі масоны — велізарная колькасць людзей, цэлыя краіны вераць у гэтую лабуду. І калі ім сказаць, што гэта не так ці, прынамсі, у некаторых выпадках не зусім так, цябе пачнуць гнабіць. Бо ты кажаш няпраўду.

Бо ў тваю праўду ніхто не верыць.

З часоў антычнасці гэтыя паняцці — праўда і вера — знаходзіліся ў стане ўпарадкавання. У праўду мы мусім верыць, бо інакш зробімся дрэннымі. Былі, канечне, кінікі, якія паджартоўвалі, што праўда павінная быць праўдападобнай, але гэта выглядала як мяккае навязванне паслуг лагографа любому афіняніну, які збіраецца адсудзіць у жонкі дом. Кінікі не ставілі пад сумнеў сам парадак. Спачатку праўда як абсалют, а потым вера як добрая якасць асобы.

«Слова 2016 года», post-trurth, змяняе ўсё. Цяпер вера канструюе праўду, а не наадварот. Цяпер вера карануе тое ці іншае блазенства абсалютнай адзнакай «праўдзівасці», і ніяк інакш!

Калі большая частка насельнікаў Facebook з твае стужкі паверыць, што белае ёсць чорным, гэтыя паняцці насамрэч памяняюцца месцамі. І не будзе ніякага шляху патлумачыцца. У гэтым сэнсе самым жорсткім вычварэннем любой гібрыднай вайны магла б стаць поўная падмена фрэндстужак карыстальнікаў варожай краіны на палітычна антыподныя (гл. артыкул пра BigData). Аднаго разу, чытаючы статусы асобных насельнікаў Крыма, я нават пачаў падазраваць, што такая тэхналогія ўжо ва ўжытку.

Апісанае вышэй азначае не толькі аслабленне моцы слова. Яно азначае і змяненне сутнасці дзеі. Бо праўда была якраз тым пасярэднікам паміж абяцаннем і выкананнем, логасам і ўчынкам. Зараз палітыкі могуць рабіць у прынцыпе ўсё, што ім прыйдзе ў галаву, галоўнае — мець добрых адмінаў штабных акаўнтаў у сацыяльных сетках. Той, хто глядзеў Veep, можа дадаць: усе дзеясловы ў гэтым абзацы трэба чытаць не ў будучым, а ў цяперашнім часе.

Што да мяне, дык скажу шчыра. Мяне закалупаў постмадэрн і яго постапакаліптычныя наступствы. Усе гэтыя гульні з адноснасцю ўсяго, у тым ліку этычнага, у тым ліку балючага, у тым ліку нечалавечага. З яго недаверам да гісторыі, асобы, думак, душы і пачуццяў.

Слова было дадзенае чалавеку не для таго, каб ткаць з яго павуцінне адноснасці. Любы, хто калі-небудзь прысутнічаў на пахаванні роднага, ведае, што ў гэтым свеце ўсё вельмі проста. Занадта нават проста. І нічога асабліва лайканага з гэтага «проста» не вылепіш.

Я магу сумнявацца ў рэальнасці, дапускаць, што той «я», які піша гэты тэкст, з’яўляецца сукупнасцю рэпрэзентацый, якая рэтранслюе татэмічны гул медыйнай зямлі.

Але я па-ранейшаму веру ў праўду. І, па старой беларускай традыцыі, буду намагацца адшукаць яе. Хаця б у тым кантэнце, які на мяне абрынаюць штодзённыя навіны.

Віктар Марціновіч


9 Каментаў у “Віктар Марціновіч: Апошні год для Праўды”

  1. Барыс says:

    Дзякуй, спадар Марціновіч! Згодны, што праўда – абсалют, яна існуе.

  2. Константин says:

    “Вы заўважылі, як павольна мы апынуліся ў свеце, у якім болей немагчыма трансляваць сэнсы?” На самом деле? Больше вообще невозможно? А почему вы тогда продолжаете публиковать свои тексты?
    Виктор, как то мне жаль человека у которого одно “«Слова 2016 года», post-trurth, змяняе ўсё.” А так ли прочны ваши позиции в миропонимании, если вы такое дело заявляете? А при этом ещё и “сэнсы” хотите транслировать. А где гарантия, что трансляция ваших “сэнсау” в 2017 не отменится одним только единственным словом, объявленным главным словом года в Оксфорде?
    Ладно, я понимаю, что это придирки к “красному словцу”, что вы так любите как публицист ввернуть. Но иногда, хотя бы иногда, за красными словцами должен быть “сэнс” посерьёзнее, чем “все вокруг сошли с ума, а я такой вот молодец”. Не устраивает правда окружающего мира? Не надо называть всё это неправдой, попробуйте разобраться. Кстати своё понимание правды, вы так же не выдали.

    • Віктар Марціновіч says:

      Уважаемый Константин, тексты я публикую для тех относительно немногих людей (нескольких тысяч на всю страну), которые способны прочитать написанное и понять его. Как показывает ваша реплика, эти люди становятся действительно редким явлением. Поэтому, да, трансляция смыслов усложнилось. Что касается тезиса про слово, давайте не включать Платона в диалоге с Федром и не делать вид, что вы читаете написанное буквально. Не слово изменило, а ситуация, которая его породила уже принципиально иная.

      не слово изменяет все, а ситуация, которая породила это слово изменяет все. Кроме того

      • Константин says:

        Виктор, мне сложно сказать, что-либо не зная вашей концепции “правды”. Могу только отметить, что по-моему, навыки работы с информацией вцелом растут у населения. Если взглянем назад на лет эдак 150-200 то абсолютное большинство населения конструировало правду по вере, как вы и пишите. Ныне же процент грамотного населения куда более высок. Так что я предлагаю не паниковать, тем более, что мы уже выяснили, что смыслы транслировать всё-таки можно, но затруднительно, собственно, как и во все времена, Галилей подтвердит.

  3. Мiкалаус says:

    <>
    Виктор, на этот ваш во всех смыслах замечательный текст здесь отозвалось два человека, а на перепечатку в nn.by – где-то с два десятка.
    Я это объясняю (для себя по крайней мере) тем, что аналитику надо разбавлять новостями (или: к завлекающим новостям пристегивать менее легко читаемую аналитику). Тогда, глядишь, к вашим читающим тысячам будут подтягиваться новые тысячи.
    Но nn.by – на 99% новостной сайт. Может быть, нужен альтернативный (в смысле подачи) – белорусоцентричный и белорусскоязычный аналитико-новостной сайт?

    • Віктар Марціновіч says:

      Спасибо большое, Микалаус, что заметили этот текст и отозвались на него. Мне приятно, что мои тексты читаются, но при этом я отдаю себе отчет: если бы я писал по-русски на каком-нибудь огромном сайте, трафика было больше и армия знакомых с моими мыслями была бы внушительной. Но в этом как раз прелесть ситуации – я могу доверительно общаться с теми людьми, которые сюда приходят, без оглядки на образовательный уровень и потребности массы. Я могу отвечать на комментарии, зная, что я говорю с живыми людьми, а не с ботами. Я надеюсь, что таким образом влияю на экспертное образованное меньшинство. Среди которого есть редакторы и владельцы порталов, режиссеры, дизайнеры, художники, писатели – все те, кто опосредованно формируют то самое большинство. Что до относительной камерности и тишины в комментариях под текстами здесь, то наверное так и рождается качественная эссеистика – из роскоши обладания той площадкой, редакторы которой являются твоими единомышленниками и не требуют вставлять слово “секс” в заголовок, чтобы “набить пятерку входов” на старте, а читатели высказываются только тогда, когда им есть что сказать. Таким образом, спасибо за ваше мнение, дорогой Читатель!

      • Мiкалаус says:

        О, вы таки ответили. Дзякуй!
        Да конечно быть поваром на собственной кухне и лидером среди лидеров мнений это и приятно и почетно и ответственно. А я-то хотел вернуть вас на уже пройденный вами этап..
        Конечно вы видите по-другому складывающуюся заново мозаику белорусского культурного поля. И если в нем все меньше разрывов это замечательно.
        Что ж, успехов вам и высокого полета!

  4. недафізік says:

    Калі чытаеш Пелевіна – зайздросціш самому сабе што ведаеш расейскую мову. Ну нельга перакласці на ангельскую і прадаваць яго апошнюю кнігу. Але вось чытаеш Марціновіча – зайздросціш сабе ў дзесяць разоў больш. Дзякуй.

  5. Наталля says:

    Няхай “лепшыя”камэнтуюць сайт “Онлайнер”, а меншасць застаецца тут.
    Вашы чытачы ідуць не за навінамі экшэн, ім патрэбна штосьці большае. А далей яны крочаць з новымі думкамі і ідэямі. За гэта Вам дзякуй.

Дадаць каментар

*

*

Апошнія навіны

Яндекс.Метрика